Tháo “nút thắt” cho Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao

An Giang có diện tích sản xuất lúa đứng đầu Đồng bằng sông Cửu Long với hơn 600.000 ha đất canh tác, mỗi năm gieo trồng trên 1,3 triệu ha, sản lượng đạt khoảng 8,7 triệu tấn. Đây là ngành hàng chủ lực, chiếm hơn 60% sinh kế của người dân. Tuy nhiên, sản xuất lúa gạo của tỉnh đối mặt với không ít thách thức như: biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, chi phí đầu vào tăng cao, sản xuất còn manh mún, liên kết lỏng lẻo, phát thải khí nhà kính lớn và áp lực môi trường ngày càng gia tăng.

Trong bối cảnh đó, Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp được xem là giải pháp căn cơ giúp An Giang tái cơ cấu toàn diện ngành lúa gạo. Không chỉ hướng đến nâng cao chất lượng và giá trị hạt gạo, Đề án còn đặt mục tiêu chuyển đổi phương thức sản xuất theo hướng giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Năm 2025, An Giang đã triển khai được hơn 150.150 ha theo định hướng của đề án. Trong số đó, có hơn 43.430 ha đạt đầy đủ 5 tiêu chí theo quy định, gần 108.760 ha đạt 4 tiêu chí, tạo thành vùng đệm sẵn sàng nâng cấp lên vùng đạt chuẩn toàn diện. Đến nay, An Giang đã đạt khoảng 50% kế hoạch đề ra của đề án cho giai đoạn đến năm 2030.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường An Giang, thực tế triển khai đề án tại An Giang cho thấy những tín hiệu tích cực. Nhận thức của nông dân đã có sự thay đổi rõ rệt, từ sản xuất theo kinh nghiệm sang tiếp cận khoa học, kỹ thuật. Các mô hình ứng dụng tiến bộ như sạ cụm, quản lý nước tiết kiệm, giảm lượng giống gieo sạ, sử dụng phân bón hợp lý… được nhân rộng, góp phần giảm chi phí, ổn định năng suất và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Chỉ riêng năm 2025, toàn tỉnh An Giang đã triển khai 55 mô hình với diện tích gần 1.500 ha, cùng 34 mô hình do địa phương chủ động xây dựng. Kết quả cho thấy chi phí sản xuất giảm từ 3,3 – 4,1 triệu đồng/ha, năng suất tăng trung bình 0,78 tấn/ha, lợi nhuận tăng thêm từ 6,1 – 9,35 triệu đồng/ha. Không chỉ dừng lại ở lợi ích kinh tế, Đề án đang từng bước hình thành các chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ, giúp nông dân yên tâm sản xuất, doanh nghiệp chủ động nguồn nguyên liệu, tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

Theo đánh giá của các doanh nghiệp, Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp là một quyết sách rất đúng và trúng. Đề án định vị lại ngành lúa gạo trên nền tảng chất lượng, giá trị gia tăng, bền vững. Nhưng sau hai năm triển khai, khúc mắc lớn nhất hiện nay không còn nằm ở tầm nhìn hay chính sách, mà nằm ở khâu tổ chức thực hiện.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An cho biết, hiện nhiều dự án trồng lúa liên kết với doanh nghiệp chưa được địa phương phê duyệt, khiến doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân thiếu cơ sở pháp lý để đầu tư, liên kết. Điều này kéo theo hệ lụy là các tổ chức tín dụng không có căn cứ cho vay vốn, khiến dòng vốn bị “tắc nghẽn” ngay từ điểm xuất phát.

“Mỗi năm, An Giang sản xuất gần 9 triệu tấn lúa, tương đương 5 triệu tấn gạo xuất khẩu, giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng lúa gạo quốc gia. Nhưng nghịch lý là ngành lúa gạo vẫn phát triển theo hướng tự phát, manh mún. Sản xuất chưa gắn chặt với tiêu thụ, nông dân chủ yếu bán lúa qua thương lái, trong khi doanh nghiệp lại thiếu vùng nguyên liệu ổn định”, ông Bình chia sẻ.

Ông Bình cho rằng: Mấy năm gần đây, mặc dù có sự chỉ đạo từ Trung ương đến địa phương và của ngành nông nghiệp về tái cơ cấu ngành hàng lúa gạo để phát triển theo hướng bền vững, tuy nhiên nông dân sản xuất lúa khi tiêu thụ vẫn phụ thuộc vào thương lái. Mỗi khi thị trường có biến động xấu là nông dân trồng lúa phải đối mặt với muôn vàn khó khăn thách thức, còn doanh nghiệp thì cũng không có khả năng chia sẻ với nông dân.

Với hơn 30 năm hoạt động trong lĩnh vực lúa gạo, ông Bình khẳng định: Đề án chính là giải pháp căn cơ để chấm dứt tình trạng liên kết không bền vững kéo dài mấy chục năm qua và hiện nay đối với ngành hàng lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long. Chỉ riêng 350.000 ha của An Giang tham gia đề án, chỉ cần từ 2 đến 3 doanh nghiệp tham gia thực hiện, mỗi năm có thể tạo ra giá trị tối thiểu khoảng 2,1 tỷ USD, chưa kể các sản phẩm giá trị gia tăng từ phụ phẩm. Quan trọng hơn, thu nhập của nông dân có thể tăng thêm ít nhất 15 triệu đồng/ha mà không phải lo lắng đầu ra của lúa.